Poolse literatuur

Website opgericht en beheerd door Stichting Literatura

‘Moordenaar uit de Abrikozenstad’ (Witold Szabłowski)

zabojca_z_miasta_moreli

(een fragment uit ‘Moordenaar uit Abrikozenstad’ van Witold Szabłowski, een literaire non-fictie boek over Turkije; het fragment is vertaald door GIJS FRANSSEN, winnaar vertaalwedstrijd 2014 georganiseerd door de ambassade van Polen in Den Haag in samenwerking met de Stichting Literatura).

INTERVIEW MET WITOLD SZABŁOWSKI

Nazım

De grootste Turkse dichter heet Borzęcki en verblijft in het Poolse parlement.

Tuwin, die geen woord Turks begrijpt, luistert als betoverd naar zijn gedichten. Broniewski gaat regelmatig een borrel met hem drinken. En ene Halina uit de buurt van Ostrołęka schrijft in een brief dat ze met hem wil gaan samenwonen en kinderen van hem wil.

Geen wonder. Nazım Hikmet Borzęcki is een levende legende. In naam van het communisme heeft hij ruim een decennium gevangen gezeten. Zijn voordrachten worden massaal bezocht, en elke dichtbundel is een gebeurtenis van de eerste orde.

De Turk benadrukt steevast dat de Polen gastvrij zijn en dat het Poolse landschap schitterend is. Hij geeft niettemin toe dat het leven buiten Istanboel hem zwaar valt. Hij heeft heimwee. Maar hij heeft alle bruggen achter zich verbrand.

Assassin_book

Atatürk

1.

Om over deze grote dichter te verhalen, moeten we een stukje terug in de tijd. Om te beginnen tot aan de Eerste Wereldoorlog. Het Ottomaanse Rijk, een imperium in verval, vecht aan de zijde van Duitsland.

– De sultan is aan de verliezende hand. Onze buurlanden en de grote mogendheden snijden onze natie aan stukken als een kebab aan het spit – vertelt Süleyman Akçay, een historicus uit Istanboel. De doodsbenauwde heerser ondertekent de capitulatie. De Egeïsche Zee geeft hij aan de Grieken, en de mogendheden van de Entente mogen met de Armeniërs en de Koerden het westen van het land verdelen.

Akçay vertelt met een enthousiasme alsof hij er zelf bij is geweest. Hij gebaart, zet een theatrale stem op, pauzeert voor het effect. Het is nauwelijks te geloven dat hij het heeft over gebeurtenissen van bijna honderd jaar geleden.

Zo gedragen Turken zich als Atatürk ter sprake komt.

– Een aantal jonge officieren is het niet eens met de opdeling van het land. Onder aanvoering van de charismatische Mustafa Kemal gaan ze de strijd aan – vertelt Akçay. Dankzij zijn vernuft winnen ze de oorlog met Griekenland en nemen ze de macht over van de sultan. Mustafa Kemal wordt de eerste president.

Zo begint het verhaal dat elk Turks kind je kan vertellen als je het midden in de nacht wakker maakt. Als president legt Kemal de lat ongekend hoog voor zichzelf. Hij wil de achtergebleven kolos in een decennium veranderen in een modern land. De traditioneel geklede Turk, met op zijn hoofd een fez met kwastje, wil hij transformeren tot een Nieuwe Turk, een volwaardig Europeaan. Het elan van zijn project vormt tot op de dag van vandaag een bron van inspiratie voor vele wereldleiders (zoals bijvoorbeeld de voormalige sjah van Iran Mohammad Reza Pahlav, de eerste president van Tunesië Habib Bourguiba, de voormalige president van Pakistan Pervez Musharraf, en recentelijk de president van Georgië Micheil Saakasjvili).

– Als geen ander voert hij hervormingen door – zegt Akçay. – Hij vervangt de islamitische kalender door de Europese. De sharia wisselt hij in voor een modern wetboek van strafrecht, de scheiding tussen kerk en staat maakt een eind aan het bewind van de geestelijken. Vrouwen krijgen eerder stemrecht dan in heel wat Europese landen. Het Arabische alfabet vervangt hij door het Latijnse. Achternamen worden Turkser. Zijn eigen achternaam wijzigt hij ook en vanaf 1934 heet hij Atatürk, Vader der Turken.

2.

De hervormingen van Atatürk keren het leven in Turkije ondersteboven en binnenstebuiten.

– Welbeschouwd waren het geen hervormingen – zegt een van mijn Turkse vrienden. – Maar eigenlijk werd het land heropgericht. Tot dan toe waren we het islamitische centrum van de wereld. We droegen zorg voor Mekka en Medina. En opeens waren we een land dat in staat van oorlog verkeerde met de godsdienst.

Vanwaar die ommekeer? Dat vraagt de hele wereld zich af in de jaren twintig en dertig van de afgelopen eeuw. Afgevaardigden van de Turkse regering reizen de wereld rond om uitleg te verschaffen over de bedoelingen achter de hervormingen. “De eenheid van de islam is een mythe, die alleen een herboren Turkse natie nieuw leven kan inblazen” – zegt de Turkse afgezant in de Poolse missie in Berlijn. – “We zullen niet langer bekend staan als een land van muezzins en harems. Dan verbrokkelt de kunstmatige muur die de Turken scheidt van de moderne tijd”.

De woorden van Atatürk worden bevestigd door zijn daden. Hij aarzelt niet om soldaten in te zetten en geeft het bevel om te schieten op mannen die hun traditionele fez niet af willen zetten. “Beschaafde, internationale kleding is waardig en gepast voor onze natie en daarom zullen we zulke kleding dragen. Schoenen, een broek, een overhemd met stropdas, een colbert met vest en – zoals het hoort – een hoofddeksel met een rand. Laat dat duidelijk zijn. Een dergelijk hoofddeksel heet een hoed” – zegt de Vader der Turken als hij de zogeheten hoedenwet invoert.

Een andere keer bekritiseert hij de islamitische nikab: “Ik heb vrouwen gezien die een lap stof op hun hoofd droegen, een handdoek of iets van dien aard, om hun gezicht te bedekken […]. Wat heeft dat te betekenen? Hoe kunnen onze moeders en dochters zulke merkwaardige gewoonten, zulk een barbaarse mentaliteit accepteren? Het is een vertoning die onze hele natie volslagen belachelijk maakt”.

Süleyman Akçay, de historicus uit Istanboel, heeft groot respect voor die woorden:

– Wat een moed! Zelfs zijn moeder droeg immers een hoofddoek! Maar goed, zij heeft de hervormingen niet hoeven meemaken.

szablowski - autor albert zawadaWitold Szabłowski (foto: Albert Zawada)

Celaleddin

1.

Voor ons relaas over de dichter die in het Poolse parlement verbleef, moeten we nog verder terug in de tijd. Het is het jaar 1876. De dappere generaal Mustafa Celaleddin wordt neergeschoten tijdens gevechten met de Montenegrijnen. Hij wordt in de buik getroffen door een kogel. De generaal sterft.

De Ottomaanse strijders treuren om hun dappere bevelhebber, die telkens weer voorging in de strijd met in zijn hand slechts een sabel. Drie paarden sneuvelden met hem nog in het zadel, zes maal raakte hij gewond. De eerste keer toen hij nog geen moslim was en nog geen lange baard of tulband droeg. Dat was in een vorig leven, toen Celaleddin nog Konstanty Borzęcki heette en studeerde aan het seminarie van Włocławek.

Hij stamde af van verarmde adel en wilde schilder worden. Hij was getalenteerd en studeerde twee jaar aan de School van de Schone Kunsten in Warschau. Maar zijn familie kon zich dergelijke rariteiten niet veroorloven. Konstanty moest het schilderen opgeven en priester worden.

In 1848 ontvlucht de jonge Borzęcki echter het seminarie om vervolgens deel te nemen aan de opstand van Groot-Polen. Als die opstand wordt neergeslagen, vertrekt hij – door de tussenkomst van Hotel Lambert – naar Turkije. Zijn familie laat hij hierover in het ongewisse. In het boek De pasja uit Lechistan uit zijn biograaf Jerzy S. Łątka het vermoeden dat zijn adellijke familie hem het uittreden uit het seminarie kwalijk nam.

Aan de Bosporus bekeert de voormalige opstandeling zich tot de islam, net als duizenden andere Polen, en begint een carrière in het Ottomaanse leger.

2.

Borzęcki is een voortreffelijk soldaat, maar tegenwoordig staat hij te boek als publicist. Later, eenmaal geëmigreerd, stelt hij zich de vraag: hoort Turkije bij Europa of bij Azië? Hij beantwoordt hem in het boek Turken van vroeger, Turken van nu.

Bernard Lewis, een voortreffelijk kenner van Turkije en zijn gedurige transformatie tot een moderne staat, noemt het boek een van de voorboden van Atatürks hervormingen. Een halve eeuw voor de Vader der Turken toont Borzęcki aan dat Turkije net zo goed een Europese natie is als Frankrijk of Polen. Hij noemt zijn concept Turoarionisme. En hij roept op tot het gebruik van het Latijnse alfabet in plaats van het Arabische.

Vijftig jaar later onderstreept Atatürk in Borzęcki’s boek enkele honderden passages. Bij het hoofdstuk over de taal schrijft hij: “Uitvoeren!”.

En hij maakt het waar. De wijziging van het alfabet is een van zijn grote hervormingen.

Jerzy S. Łątka noemt Borzęcki de Voorvader der Turken.

“Die Pool is een standbeeld van puur goud waard” – zegt Atatürk zelf over Celaleddin-Borzęcki.

zzzzzzza

Hikmet

1.

Een halve eeuw na de dood van Celaleddin beëindigt de Vader der Turken de oorlog met Griekenland en begint de hervormingen. Rond dezelfde tijd trekt een sjofel groepje van Istanboel naar Ankara, de nieuwe hoofdstad. Het zijn jonge dichters. Onder hen bevindt zich de meest getalenteerde: Nazım Hikmet. Zijn vader was generaal, zijn grootvader de laatste Turkse gouverneur van Thessaloniki, de geboortestad van Atatürk. Mustafa Celaleddin-Borzęcki was zijn overgrootvader.

Hikmet en zijn vrienden willen hun talent aanwenden om de nieuwe regering te ondersteunen. Hun enthousiasme bevalt Atatürk.

– Hij moedigt hen aan om niet zomaar wat te schrijven, maar om te dichten met een doel voor ogen – zegt Rabya Çiçek, die een proefschrift voorbereidt over de vooroorlogse jaren van Hikmet. – Namelijk: de ondersteuning van de hervormingen.

Hikmet is razend enthousiast over Atatürk. Maar niet veel later grijpt in Rusland het proletarische virus om zich heen. De dichter gaat in Moskou studeren. Daar bewondert hij het toneel van Meyerhold, hij leert er Majakowski kennen, en hij wordt er verliefd op het gedachtengoed van Lenin.

Rabya Çiçek: – Terugkijkend, jaren later, merkte hij op dat de tocht van Istanboel naar Ankara een communist van hem gemaakt had. Toen kwam de verwende, rijke jongeling voor het eerst in aanraking met armoede, voor het eerst zag hij mensen die geen geld hadden voor voedsel. In hem vatte de gedachte post dat juist voor die mensen de wereld anders ingericht zou moeten worden. Hij kwam terug uit Moskou als overtuigd communist, vastbesloten om aan de Bosporus de proletarische revolutie te ontketenen.

2.

In de jaren dertig wordt de Turkse regering steeds autoritairder. De verhoudingen met de USSR staan nog niet op scherp. Maar de Sovjetkameraden zijn bezig met het smeden van uitbreidingsplannen, onder andere in de richting van Turkije. Aan de Bosporus zien ze het met lede ogen aan.

Hikmet, een onvervalste, militante communist, belandt om de haverklap in de gevangenis vanwege zijn denkbeelden. Maar Atatürk weet nog goed dat hij de kleinzoon is van Celaleddin-Borzęcki. Zolang hij nog leeft, komt de dichter elke keer snel weer vrij. Hij wordt beroemd door een serie poëtische brieven met als verteller een jonge Ethiopiër, die schrijft aan zijn jonge vrouw Taranta Babu.

Het leven is wondermooi,

Taranta Babu!

’t Is wonder, wondermooi

Het begrijpen als een wijs geschrift

ervaren als een liefdeslied

je verbazen als een kind en leven

leven, leven!

– Ook hij hield zoveel van het leven dat hij bereid was ervoor te sterven – vertelt een goede bekende van hem me jaren later.

3.

Hikmet is de Rej, de Kochanowski en de Mickiewicz van de Turkse poëzie. Deze vergelijking is bedacht door zijn vertaler en goede vriendin, Małgorzata Łabęcka-Koecherowa.

Hij is als Rej omdat, zoals Rej in het Pools, Hikmet als een van de eersten dichtte in het Turks. Tot dat moment werd aan de Bosporus een onbegrijpelijke, bombastische vorm van de dichtkunst bedreven. De Turkse taal werd beschouwd als de taal van de boerenstand en stond niet hoog aangeschreven.

Hij is als Kochanowski omdat hij de Turkse taal geperfectioneerd heeft. Opmerkelijk genoeg heeft Hikmet nog leren lezen en schrijven in het Arabische alfabet, terwijl hij zijn gedichten schreef in het Latijnse alfabet.

Hij is als Mickiewicz omdat hij zich bekommert om gewone mensen. Bovendien huist ook de geest van de romantiek in hem.

Professor Tadeusz Majda, een turkoloog: – Hij heeft een geweldig taalgevoel. Zijn werk is zo goed als onvertaalbaar, zo subliem rijgt hij de woorden aaneen, spelend met hun dubbele betekenissen en fonetische overeenkomsten.

zzzzsz

De dokter

De Vader der Turken sterft in 1938. Een paar maanden later wordt Hikmet beschuldigd van het aanzetten van soldaten tot opstand. Het bewijs? Een bundel met zijn gedichten onder het bed van een van de cadetten. De straf? Achtentwintig jaar gevangenis.

2.

Terwijl Hikmet gevangen zit, gaat de wereld gebukt onder het juk van de Tweede Wereldoorlog. Zo gauw het stof van de oorlog is neergedwarreld, bevriest Europa in de schaduw van het IJzeren Gordijn.

De sfeer van die jaren wordt treffend geïllustreerd door de volgende mop:

– Papa, komt er een Derde Wereldoorlog?

– Nee jongen, maar voor de vrede zullen we vechten tot onze laatste snik.

Dat principe indachtig roept Stalin het Sovjet-vredescomité in het leven, ook wel kwaadaardig Stalins vliegende circus genoemd. In een helder moment herinnert dit comité zich de gevangen Turkse communist en roept Turkije op hem vrij te laten. Links georiënteerde kunstenaars als Picasso, Neruda en Sartre gaan het gevecht aan en duizenden mensen over de hele wereld strijden met hen mee.

Turkije blijft neutraal in de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de Koude Oorlog kiest het echter de kant van het Westen. Het is het enige NAVO-lid dat rechtstreeks grenst aan de USSR. Dat leidt tot immense spanningen. Jarenlang proberen de Russen de situatie aan de Bosporus te destabiliseren. Zo financieren ze links-extremisten en de communistische partij, en verder ook de Koerden, die streven naar onafhankelijkheid. Alles wat met Moskou te maken heeft, wordt in Turkije argwanend bekeken. Maar het communisme wordt regelrecht gewantrouwd.

In 1950, twaalf jaar na zijn opsluiting, strijken de Turken de hand over het hart. Hikmet komt vrij. Maar een paar maanden later krijgt hij een oproep voor het leger. Hij moet zich melden in het oosten van het land, waar het kwik tot boven de 40 graden stijgt.

De dichter heeft het al jaren aan zijn hart. Elke inspanning is voor hem riskant.

– Ik ben gedwongen om u gezond te verklaren. Maar uw hart gaat het daar zeker begeven – zegt de dokter.

Refik

Hikmet heeft geen keuze. Hij moet vluchten.

Zijn vriend Refik Erduran leent van een bekende een motorbootje. Daarmee wil hij de dichter naar Bulgarije brengen en er voor hem asiel aanvragen.

Ik ontmoet Refik in een café in Istanboel. Hij is al iets over de tachtig, maar nog van een jaloersmakende vitaliteit.

– Nazım had geen vertrouwen in mijn stuurmanskunst – vertelt hij. – Maar ik had me grondig voorbereid. Mijn neef was kapitein-ter-zee van de Turkse marine. Ik had hem verteld dat ik bezig was met het verifiëren van een filmscenario over smokkelaars op de route tussen Turkije en Bulgarije. Hij verklapte me alles: waar de uitkijkposten waren, hoe we ze konden ontwijken en hoe we konden vermijden dat de Bulgaarse grenswachters ons zouden doodschieten.

Desondanks is Nazım bang om te vertrekken. Tien jaar later schrijft hij in het gedicht Autobiografie: “In 1951 voer ik met een jonge vriend de gapende muil van de dood binnen”.

– Dat is zijn dichterlijke inborst – lacht Refik. – Het was een prachtige julidag. Er was geen wolkje te zien.

Al sigaretten rokend verdrijven de heren de tijd. Opeens verschijnt er aan de horizon een puntje, dat een Roemeens schip blijkt te zijn.

Erduran: – Nazım begon te roepen dat hij Hikmet heette en om asiel vroeg. Als antwoord werd ons de huid vol gescholden, want voor ons moest dat hele schip stilgelegd worden. Het duurde even voordat ze doorhadden wat de bedoeling was.

Maar in plaats van de grote communist waardig welkom te heten, gooit de kapitein hem in de isoleercel.

– Het was de ironie van het lot dat daar op de muur een poster hing met zijn foto en het onderschrift: “Laat Nazım Hikmet vrij!” – zegt Janina Małachowska, een vriendin van de schrijver.

Erduran en Hikmet wachten enkele uren op een beslissing. De kapitein belt naar Boekarest en Boekarest belt naar Moskou. Van daaruit komen dan eindelijk de instructies.

Nazım Hikmet komt eerst in Roemenië terecht en vervolgens in de USSR, waar hij wordt verwelkomd door een enthousiaste menigte. Refik Erduran keert met zijn motorbootje terug naar Istanboel. Gedurende meer dan een kwart eeuw vertelt hij niemand iets over zijn avontuur, zelfs zijn vrouw niet.

zabojca

Stalin

1.

In Moskou wordt Hikmet door iedereen aanbeden. Op het vliegveld wordt hij onthaald door vertegenwoordigers van het bewind en de meest vermaarde kunstenaars van de Sovjet-Unie.

Maar niemand heeft de moed om hem naar Stalin te brengen.

De Turk staat bekend om zijn scherpe tong, en het Moskou onder Stalin verschilt aanzienlijk van het Moskou dat hij kent van zijn studietijd. In de theaters worden de toneelstukken van beschermelingen van Jozef Vissarionovitsj Stalin vertoond. Het land staat vol met zijn standbeelden.

Na ruim een decennium in de gevangenis heeft Hikmet geen flauw idee wat het stalinisme behelst. Hij verbaast zich erover dat Meyerhold en Majakowski zijn overleden. De eerste, een uitmuntend regisseur en theaterhervormer, is doodgeschoten tijdens de stalinistische zuiveringen. De tweede, een fenomenaal dichter, is onder raadselachtige omstandigheden aan zijn einde gekomen, hoewel hij volgens de officiële versie zelfmoord heeft gepleegd.

Hikmet is nog verbaasder als hij hoort dat ook veel van zijn studiegenoten, nog slechts vijftigers, al overleden zijn. Op de vraag van de kameraden uit de Sovjet-Unie wie hij zou willen ontmoeten, antwoordt hij dat hij graag Nicolai Ekk, de regisseur en filmhervormer, zou spreken.

Dat zorgt voor veel consternatie bij het bewind. Ekk staat op de zwarte lijst, films maakt hij niet meer, maar in plaats daarvan is hij stevig aan het drinken geslagen en – zo herinnert de dichter Jevgeni Jevtoesjenko zich – stinkt hij als een bunzing.

De kameraden lappen hem echter zodanig op dat hij aan de buitenlandse gast getoond kan worden, ze vijlen zijn nagels bij, stoppen hem een bos bloemen in zijn handen, en brengen hem naar Hikmet.

– Wat doe je tegenwoordig voor de cinema, mijn beste vriend? – vraagt Nazım.

– Om een of andere reden houd ik me de laatste tijd meer met het circus bezig – antwoordt Ekk.

2.

Hikmet wacht geduldig tot Stalin tijd voor hem heeft. Twee dagen voor de vastgestelde datum is hij te gast op een voor hem georganiseerde receptie. Het is ondertussen duidelijk geworden dat hij de sfeer in de USSR slecht verdraagt. De hielenlikkers en huichelaars bespeurt hij van mijlenver. Zijn hele leven heeft hij gewijd aan de strijd voor het communisme, maar zo had hij zich het resultaat niet voorgesteld.

Tijdens de bijeenkomst luistert hij geduldig naar de lofredes van de andere literaten, tot hij zelf het woord neemt: “Mijn broeders. Al die jaren in de gevangenis heb ik gedroomd van de theaters in Moskou… Moskou stond symbool voor een revolutie die vanaf de straat het theater binnenstormde. Maar wat zie ik nu? Smakeloos toneel onder de noemer van socialistisch realisme. Overal zie ik gevlei en slijmerij. Hoe kan gevlei nou revolutionair zijn? Over een paar dagen heb ik een afspraak met kameraad Stalin. Ik ben van plan hem eerlijk te vertellen, als communisten onder elkaar, dat die eindeloze haag van portretten en standbeelden moet verdwijnen.”

Geschrokken van die woorden knijpen een paar gasten er heimelijk tussenuit. De gastheer zegt, in een poging om de slechte indruk weg te nemen, dat Stalin zelf waarschijnlijk ook niet over al zijn standbeelden even tevreden is, en heft snel het glas op hem.

3.

Een dag later wordt Hikmet gebeld door het Kremlin. Kameraad Stalin laat hem via zijn hovelingen weten dat hij het ontzettend druk heeft en hun ontmoeting moet afzeggen.

4.

De dichter heeft Stalin nooit ontmoet. Maar dat betekent niet dat Stalin hem was vergeten.

De Generalissimus sterft in 1953. Twee jaar later nodigt Hikmet Jevgeni Jevtoesjenko en een andere jonge dichter uit op zijn datsja in de buurt van Moskou. – Hij schakelde de telefoon uit en sloot de deur – vertelt Jevtoesjenko. – Maar die deur werd geforceerd door de geschiedenis, die de kamer binnendrong in de gedaante van een wat aangeschoten, oudere man. Hij viel voor Hikmet op zijn knieën.

– Nazım, vergeef me! – riep hij huilend. – Ik moet je iets bekennen!

Nazım trok hem overeind en zei:

– Je moet helemaal niets.

De man vond echter van wel.

Hij was destijds na de aankomst van Hikmet in Moskou aangewezen als zijn chauffeur. De dichter zocht direct toenadering. Ze werden vrienden en kwamen regelmatig bij elkaar over de vloer, dronken samen wodka.

Nog geen jaar later belandt de chauffeur in de Loebjanka. Hij wordt verhoord door Beria zelf.

– Weet je wel met wie je rondrijdt?

– Een groot dichter… Een vriend van de USSR – zo probeert de doodsbenauwde chauffeur zijn ondervrager naar de mond te praten.

– Een vriend is hij absoluut niet! – schreeuwt Beria. – Hij wil kameraad Stalin vermoorden. Maar wij pakken hem eerst! En jij gaat dat doen! – Beria wijst naar hem met priemende vinger.

Ondanks martelingen en bedreigingen geeft de chauffeur geen krimp. Pas als zijn vrouw in de Loebjanka belandt, zegt hij zijn medewerking toe. Vanaf dat moment wacht hij dag en nacht op een teken van Beria’s lakeien.

Vier keer krijgt hij telefonisch het bevel om Hikmet te vermoorden. Vier keer wordt het bevel weer ingetrokken.

– Nazım – vertelt Jevtoesjenko – hoorde het verhaal met stalen gezicht aan. Ten slotte zei hij: – Niets om je druk over te maken. Schenk er liever nog maar eentje in.

Foto_jpg Gijs vertaler Gijs Franssen

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: